“सावजी”
.
महाराष्ट्रीयन खाद्यसंस्कृती अतिशय विविधतेने , व वैशिष्ट्यपूर्ण तऱ्हेने नटलेली आहे. कोकणी-मालवणी ,पुणेरी, खान्देशी, कोल्हापुरी ,वऱ्हाडी इ. ढोबळमानाने आपण त्याचे विश्लेषण करतो. प्रत्येक प्रांताची खाद्यसंस्कृती आपआपलं वैशिष्ट्य घेऊन जगणारी व कळतनकळत त्या प्रदेशाचं त्यावर "स्टॅम्पिंग "सुद्धा झालेलं असते, खाद्यप्रकारांची इतकी विविधता खचितच कुठल्यातरी प्रांतात आढळून येते,इतकं आपली महाराष्ट्रयीन संस्कृती खाद्य क्षेत्रात विविधरंगाने फुलली आहे व समृद्ध सुद्धा झाली आहे.
विदर्भातल्या वऱ्हाडी संस्कृतीत अनेक खाद्यप्रकार आपले वैशिष्ट्य टिकवून ते या प्रांतातील म्हणून जरी ओळखल्या गेले आहेत तरी त्यात "सावजी"खाद्यप्रकार आपले स्थान बऱ्याच वरच्या पातळीवर उंची गाठून आहे ,व तो वऱ्हाडी खाद्य संस्कृतीचा एक अविभाज्य अंग म्हणून चांगलाच यशस्वी झालेला दिसतो. झणझणीत ,मसालेदार ,खमंग खाणे म्हणजे"सावजी"!
मुळात सावजी हि एक विशिष्ट जात !विणकर, किंवा हलबा कोष्टी समाज म्हणजे सावजी. मुख्यत्वे ,मध्यप्रदेशातून स्थलांतरित झालेले हे लोक ,त्याकाळी नागपुरात असलेल्या एम्प्रेस मिल व इतर मिल मध्ये कामगार म्हणून कामाला लागलेत, काहीजण हातमाग ,यंत्रमागावर स्वतंत्र व्यवसाय करून विदर्भात यांनी बऱ्यापैकी जम बसवला.काही परप्रांतात सुद्धा गेलेत, मध्ये येवला इथे जाणे झाले असता काही लोकांनी आम्ही मूळ नागपूरकर आहोत असे आवर्जून सांगितले. विदर्भ प्रांतात केंद्र व राज्य सरकारी नौकरीत यांची संख्या सुद्धा लक्षणीय आहे, हे उल्लेखनीय. महादेवावर निस्सीम भक्ती असलेला हा समाज कष्टकरी,प्रामाणिक म्हणून नागपूर व आजूबाजूला स्थान करून राहिला. यांची भाषा मराठीच पण त्यात हिंदी,गोंडी मारवाडी किंवा गुजराथी(असा माझा अंदाज!) भाषेची सरमिसळ करून स्वतःची स्वतंत्र बोली भाषा विकसित केली .ती भाषा व त्यांची विशेष प्रकारची खाद्य पद्धती यामुळे "सावजी"खव्वयांची लाडकी चव ठरली व त्याला मान्यता मिळाली .
विदर्भात कुठल्याही शहरात फिरताना सावजी खानावळ, सावजी हॉटेल ,सावजी घरगुती भोजनालय अश्या पाट्या सहज दिसतात . अत्यंत झणझणीत ,मसालेदार ,चमचमीत ,ज्याला सवय नाही त्याच्या नाकातोंडातुन पाणी काढणारं ,कानातून वाफारे सोडणारे पण तितकाच स्वादिष्ट चविष्ट रुचकर खाद्य प्रकार म्हणजे सावजी खाणे. म्हणून तर आम्ही म्हणतो चवीने खाणार त्याला सावजी देणार!
सावजी खाणं मुख्यत्वे करून जवसाच्या तेलात बनवतात पण हल्ली लोकांच्या मागणीनुसार शेंगदाणा किंवा पाम तेलातही बनवल्या जाते, पण जवसाची फोडणी जी अनुभूती देते त्याची सर दुसऱ्या कुठल्याही तेलाला येत नाही एवढं मात्र खरं.ह्याचा मसाला कुठला हे अजूनही "गोपनीय" असल्यामुळे बाजारात मिळणारा सावजी मसाला किंवा नकली सावजी कडे तयार होणारी "डिश"हि मूळ सावजींच्या कुठल्याच पातळीवर यशस्वी ठरत नाही हे आवर्जून सांगावेच लागेल. कमीतकमी २५-३० प्रकारचे मसाल्यांचे प्रकार वापरून केलेला मसाला,कांदा ,आलं, लसूण इ .ची पेस्ट वापरून जवसाच्या तेलात दिलेली फोडणी ज्यात तेलाचे पाण्यासारखे असलेले प्रमाण काळा किंवा लालसर काळा रंगाचा असलेला तवंगा सारखा रस्सा पाहताच मिळमिळीत खाणाऱ्यांच्या पोटात बघूनच पोटात गोळा उठतो पण असली डिश पुढ्यात येताच ,जीव कासावीस होणारे ,त्यावर तुटून पडणारे सावजी प्रेमी बघितले कि आपल्याला आपला जन्म व्यर्थ तर नाही ना अशी शंका येऊन घाबरत घाबरत खाण चालू केलं कि लक्षात येत अरे,हे दिसते तस अजिबात नाही व आपण खाताना आपल मन कधी डोलायला लागते,आणि लगेच सावजीच्या प्रेमात पडून त्याला आपलस करित
कळात- नकळत कधी सावजी भक्त होतो हे कळतच नाही इतकी किमया हा प्रकार आपल्या बाबतीत करतो हे स्वानुभव व बरेच लोक सांगतात.
सावजी प्रकार आता सगळीकडे मिळतो, छोट्या-मोठ्या हॉटेल मध्ये ,ढाब्यांवर एवढंच काय अगदी थ्री स्टार किंवा फाईव्ह स्टार हॉटेलमध्ये सुद्धा २-३ भाज्या या आवर्जून सावजी प्रकारच्या असतात,पण ती "मूळ" चव मात्र ठराविकच लोकांकडे मिळते. नागपूरला गोळीबार चौक ,जागनाथ बुधवारी,गांधीबाग ,टेलिफोन एक्सचेंज चौक हि खास "ऍथेन्टिक"सावजी मिळायची ठिकाण ,तशी प्रत्येक एरीयातच काही धाबे,खानावळी आपलं नाव अजूनही टिकवून आहेत आणि साहजिकच दर्दी लोकांची तिथे नेहमीच वर्दळ असते.
सावजी जेवणाचं आणखी एक प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे गरम -गरम फुलके,पोळ्या . कुठल्याही सावजीकडे हे तुम्हाला सहज बघायला मिळते,हल्ली ज्वारीची ,बाजरीची भाकरी पण "ऑन डिमांड"मिळते पण गरम पोळ्या अगदी घरच्या मायेने वाढल्या जातात हे महत्वाचे. काही घरगुती खानावळीत जागा फुल्ल असल्यास किंवा तुम्ही सहकुटुंब गेल्यास चुलीच्या बाजूला पाट मांडून तुमची सोय अगत्याने केली जाते व पोळ्या करणारी माउली गरम पोळ्या वाढून आपली क्षुधा शांती सहजरित्या करून धन्यता मानते.
बहुतांश ठिकाणी सावजी भाजी प्लेट प्रमाणेच मिळते पण गरम पोळ्या व भात मात्र "अनलिमिटेड"असतो त्या मुळे मोठ्या हॉटेलमध्ये दर बघत जेवण्याची इथे गरजच नसते ,मेन्यू कार्ड हि असतेच असे नाही दर-पत्रक मोठया अक्षरात टांगलेले आपल्याला सहज दिसते मग तुम्ही कुठल्याही टेबलावर बसा. तुडुंब जेवा,पोटभर जेवा हा संदेश देणारं जेवण हे सावजींचेच.
आता सावजी हा ब्रँड झाला आहे . आमचंच सावजी हे अस्सल अशी होड लागलेली दिसते आहे ,बाहेरून येणारे ह्याला सहज भुलतात ,काहीतरी तिखट-जाळ सावजींच्या नावावर खपवून दुसऱ्यादिवशीही त्याची "आठवण"येईल याची तजवीज करणार जेवण खायला घालून कळत -नकळत अस्सल सावजींची बदनामी करायचं काम करत असतात पण चोखंदळ खवय्ये "अस्सल"ते बरोबर शोधून काढून सावजींचा अमर्याद आनंद लुटतात व तृप्त होतात . अस्सल सावजींचा रस्सा आपण सहज पिऊ शकतो,त्याची एकदा चव कळली कि खर- खोटं पटकन लक्षात येत.
काही ठराविक सावजींची खूप चालती आपल्याला बघायला मिळते ,लांबून,परगावावरून सुद्धा सावजींच्या शोधात येणाऱ्यांची कमी नाही,माझ्या पुतण्या व त्याचे मित्र ,असे अनेक खवय्ये आपल्या वास्तव्यातील काही दिवस सावजी करताच राखून ठेवतात व त्या जेवणाचा आनंद घेतात. आपल्या तळपत्या जिभेला मात्र पर्वणी देण्याच काम करत असतात. नागपूरपासून ४०किलोमीटर लांब असलेलं उमरेड मधील काही सावजी महाराष्ट्रातच नव्हे तर देश-विदेशात प्रसिद्ध आहेत.तिथे सावजी जे खातात त्यांची खाताना ब्रम्हानंदी टाळी नक्कीच लागत असते व आपण स्वर्गीय खात असल्याची जाणीव मेंदूच्या शेवटल्या कोपरयात होत असते. तिथून मुंबई ,पुणे सारख्या ठिकाणी विमानाने पार्सल नेणारेही काही कमी नाहीत,उमरेड मधील सावजी हे शेजारीच असण्याऱ्या भिवापुरी मिरचीच्या सानिध्याने जरा जास्तच "ठसकेबाज' झाले असावेत म्हणूनज तर एवढे लोकप्रिय झाले आहेत.
आजच्या व्यापारीकरण्याच्या व धंदेवाईक जगताच्या दलदलीत हि "मूळ व अस्सल" सावजी चव कुठे नाहीशी होऊ नये ,एक उत्तम मसालेदार ,झणझणीत ,चमचमीत प्रकार आम्हा खवय्यांच्या जिभेवर सतत रेंगाळताना त्याच महत्व तेवढेच अबाधित राहावे हीच सगळ्या "सावजी प्रेमींची' मनापासून इच्छा नक्कीच आहे.
21-06-2020 ---मोहरा
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा